Thursday, July 23, 2015

මුදල් මවන මන්තරේ How do commercial banks create money?



අනේ මේ මෙන්ඩ එක්ක බෑ අප්පා. මුගෙ වැඩේ රිමයින්ඩර් ගහනවා “දැං ඇති බලා හිටියා. ලියපං තව එකක්.... දැන් මාසයකුත් උනා (හරියට බබෙක් හම්බු වෙංට වගේ)“ ඔයාදී වසයෙන්. මොනා උනත් (බඩු කිං උනත්) ඌ හිත හොඳ එකානෙ. බ්ලොග් ටික ඇදං යන්න මාර සපෝට් එකක් සහ එපෝට් එකක් උෟ දෙන්නෙ. එහෙනං මෙන්ඩො, ඕං ආයි ලියනව ඈ...

*******************************

එක පුංචි නගරෙක තිබුනා විසාල ආර්ථික අර්බුදයක්. ගොඩක් අය හතර අතේ ණය වෙලා. සල්ලි දකින්නත් අමාරුයි. දවසක් මේ නගරෙ තිබුණ් එකම තානායමකට ආවා සංචාරක ටුවරිස් පොරක්. මේ මනුස්සයා කාමරයක් ඉල්ලුවා. මිනිහ කාමරේ බුක් කොරංට ඇඩ්වාන්ස් විදිහට ඩොලර් සීයක් තානායමට ගෙව්වා. ගෙවලා තමං කාමරේ නවතින්න එන්නෙ හවසට බව කියලා බෑග් ටිකත් තියලා ගියා ටිකක් ඇවිදින්න. ඉන් පස්සෙ මරු වැඩ ටිකක් වුණා.

තානායම්පල්ලා, ණයට මස් අරං මස්කඩ කාරයට ඩොලර් සීයක් ණය තිබුණා. පොර කලේ ටුවර්ස් පොර එළයට ගිය හැටියෙම පස්ස දොරෙං දූ....වල ගිහිං මස්කඩේට අර ඩොලර් සීය දීපු එක. නැත්තං පහුවදාට තානායම්පලු මස් නගරෙටම බෙදන්න ලෑස්ති තරමට මස් කඩකාරයත් මල පැනල හිටියෙ. 

දැන් මස්කඩකාරය කියලත් අපේ ඇමැටි ගොල්ල වගේ පූර්ණ නිර්මල අකලංක පරිසුද්ද පොරක් නෙමේ, අමු ණය කාරයෙක්. මිනිහා මස් ගන්න ගොවිපොලට ඩොලර් සීයක් ණය තිබුණා. පොරත් කලේ පස්ස දොරෙං දූ.....වල දූ....වල ගිහිං අර ණය වෙච්ච ඩොලර් සීය ගොවිපොලට ගෙවපු එක. 

ගොවිපොල කිව්වට ඕක සත්ව ගොවිපොලක්. ඒකෙ ගොවියා ඉතිං හැමදාම සත්තු කකා ඉංටයැ සත්ව ගොවිපොලේ හිටියා කියලා. මිනිහ අල්ලපු ගොවිපොලේ එළවළු වවන ගොවියට ඩොලර් සීයක් ණය තිබුණා. මිනිහට සල්ලි හම්බුන ගමන් පොර මොකද කලේ දූ...වල දූ...වල, නෑ...නෑ... අල්ලපු ගොවිපොලනෙ. එළවලු ගොවියව වැට ළඟට අඬගහල ගෙව්වා ණය!

එළවලු ගොවියට ඔන්න දැන් ඩොලර් සීයක් හම්බුනා. මේකා...එළවලු ගොවියෙක් වගේම එළ වල් ගොයියෙක්. ඒ කියන්නෙ මේකා ණයට සැප ගන්න පොරක්. නගරයේ ඉන්න ලස්සනම වැඩිම මිලක් අයකරන ගණිකාව එක්ක ඉඳල මේකා ඩොලර් සීයක් ණයවෙලා තිබුණෙ. (ඔව්...ඔව්... මෙහේ වගේ තමා. ණයටත් .......). දැන් ඉතිං ඔය කස්ටියගෙ අනික්වා වගේමනෙ කටවලුත්. ගොවියාට හොඳට දෙහි, දොඩම්, ජම්බෝල ඔක්කොම කප කප හිටියෙ ගෑණිත්, ණය ගෙවන්නෑ කියලා. 

එළ වල් ගොයියා දූ...වල ගියා ගණිකාව ළඟට. “මේ අර ණය... ආයිනං ණයට ........ නැතෝ“ කියල සල්ලි දීලා ආපහු ආවා. දැන් ඩොලර් සීය කා ළඟද? හරි... ඔ..ඔව්... එයා ළඟ තමා. මෙයාත් නරක නෑ. මෙයා ගමේ තිබුණු එකම තානායමේ කාමරවල ඉඳල...ඉඳල...ඉඳල...ඉඳල, තානායමට ඩොලර් සීයක් ණය වෙලා තිබුණෙ. මෙයා දූ...වල ගිහිං තානායමට ණය ගෙව්වා.

ගමේ එකම තානායමේ නවතින්න ආපු ටුවරිස් පොර ඉන් පොඩ්ඩකට පස්සෙ ඇවිත් තානායම්පල්ලට කිව්වා, “මේ ගමේ බලන්න දෙයක්වත් විනෝදවෙන්න තැනක්වත් නෑ. මම යනවා අල්ලපු ගමට. මගේ බුකිං කැංසොල් කොරංට. ඇඩ්වාන්ස් එක ආපහු දෙන්න“ කියලා. තානායම්පල්ලා ඔන් ඩිමාන්ඩ් ඇඩ්වාන්ස් එක ආපහු ගෙව්වා!

***************************************

නෝ පේන්... නෝ ගේන්... කතාව දික්වුණාද මන්දා. මොනා උනත් දැන් පේනවා නේද, කවුරුවත් අන්තිමේ කාටවත් ණය නෑ. හරි පුදුමයි නේද? රොල්න්ඩ් ඩාල් හරි දේශකයා හරි දන්නවානං කෙටි කතාවක් ලියනවා අගේට.

මෙච්චර මේ හෑල්ලක් කිව්වේ අපි මහා ලොකු ආර්ථිකයක් කියලා හිතා ඉන්න අපේ පෞද්ගලික ආර්ථිකයත් රටේ ආර්ථිකයත් දුවන්නෙ මේන් මේ වගේ සිස්ටම් එකක. මේ සිස්ටම් එකට කියන්නේ මුදල් මැවීම කියලා. ඉස්සර සෙවන ලොතරැයියෙ මොටෝ එකක් දානවා “මුදල් මවන මන්තරේ. ගෙවල් හදන යන්තරේ“ කියලා. මේකත් ඒ වගේ. රටක ආර්ථිකයෙ තියෙනවා විශාල වශයෙන් මැවුණු මුදල් ප්‍රමාණයක්. ඒ කියන්නේ අද දවසේ රටේ සියළුම මිනිසුන්, ආයතන, බැංකු ආදියෙ තියෙන සියළුම නෝට්ටු, කාසි, රත්රන් ප්‍රමුඛව අනෙකුත් ධනය ලෙස හැඳින්වෙන වත්කම්, හෙට වෙනකොට වැඩිවෙනවා. ඕක වැඩිහරිය කරන්නෙ වාණිජ බැංකු. අපි බලමු එ්ක වෙන්නෙ කොහොමැයි කියලා.

ඔන්න අපේ මෙන්ඩාට හම්බවෙනවා බෝනස් එකක් රුපියල් ලක්ෂෙක. (ඕකට හම්බ වෙන්නෙ මිලියන් ගණන්. මම මේ ගාණ ලේසිවෙන්න ලක්ෂයක් ගත්තෙ). ඉතිං මේ ලක්ෂෙ, මෙන්ඩා ගිහිං දානවා බෑන්ක් ඔෆ් කුරුටු වෝල් එකේ ඉස්තීර තැන්පතුවක් (හරි මොකක් හරි). දැන් මෙන්ඩා නමින් කුරුටු බැංකුවේ තියෙනවා රු.100,000 ක තැන්පතුවක්. 

බොලා මෙන්න මේක දන්නවද දන්නෑ. කිසිම බැංකුවකට බෑ තමන් ළඟ තියෙන් තැන්පතු වලින් 100% ක් ණයට දෙන්න. උන්දැලා එයින් නිශ්චිත ප්‍රතිශතයක් සිරි ලංකා මහ බැංකුවෙ තැන්පත් කොරංට ඕනි. ඕක 6% - 8% වගේ ඇවරේජ් එකක්. වෙනස් වෙනවා කාලෙං කාලෙට. මේ තැන්පතුවට අපි කියනවා ව්‍යවස්ථාපිත සංචිතය (Statutory Reserve) කියලත්, අර ප්‍රතිශතයට ව්‍යවස්ථාපිත සංචිත අනුපාතය (Statutory Reserve Ratio - SRR) කියලත්. කුරුටු බැංකුවටත් ඒ ආනිසංසෙ එහෙමමයි. අපි මෙතෙනද ගාණ හදන්න ලේසිවෙන්න 10% ක් කියලා ගම්මු (නැත්තං ඔය මහේෂ් රත්නායක වගේ පොරවල් ඇණගන්නවා).

දැන් ඔන්න අපේ අටම්ස්ට අහුවෙනවා පරණ මැසිං කබල් ටිකක් කසුට්ටගෙ ගෙදර දවසක් සැට් වෙංට ගිය වෙලාවක. මේකාට ඕවා පේන්ට බෑනේ. ගෙදර ගෙනත් තියාගන්නවනෙ කොට්ටෙට තියංට. හැබැයි අපි දැනට හිතමු පොරට ඔයටික ගංට රුපියල් අනූදාහක් ඕනි කියලා. පොර යනවා ළඟම තියෙන කුරුටු බැංකුවට ණයක් ගංට. ගිහිං අහනවා අනූදාහක විතර මැසිං ගංට ණයක් දෙංට කියලා. ඔය ලංකාවෙ අනික් බැංකු වගේ නෙමේ කුරුටු බැංකුව බෑ නොකියා වද නොදී ණය දෙනවා ඔන් ඩිමාන්ඩ්. ඉතිං කුරුටු කැමති වෙනවා රු.90,000 ක ණයක් අටම්ස්ට දෙංට. එහෙම වෙලා කුරුටු බැංකුව අර මෙන්ඩගෙ රු.100,000 න් 10% ක් හෙවත් රු.10,000 ක් මහ බැංකුවෙ අර මොකක්ද සංචිතේට තියලා ඉතිරි රු.90,000 ණයට දෙනවා අටම්ස්ට. (දැං අහයි.. මෙන්ඩගෙ ලක්සෙ විතරද ඔය බැංකුවෙ තියෙන්නෙ කියලා. හරි...හරි...යකුනේ. මේක පැහැදිලි වෙංටයි මං ඒ ලස්සෙම ගත්තෙ. ඊ ළඟට අහංට එපා කොහොමද සංචිතේ තිබ්බම ඉතුරුවෙන ගානම මැසිං ප්‍රයිස් එක උනේ කියලා)

අටම්ස් ණය රු.90,000 අරං ගිහිං කසුට්ටට දීලා මැසිං ටික ගෙදර ගෙනත් කොට්ටෙට තියාගන්නවා (අටමා, තරහා වෙංට එපා ඈ...). කසුට්ට මොකද කරන්නෙ, මේ සල්ලි ටික ගෙදර තියාගත්තොත් හොර හතුරු ආංතරාවක් වෙයි කියලා ගිහිං දානවා තමගේ එකවුන්ට් එක තියෙන බෑන්ක් ඔෆ් සජ්ජා ඩි පඩංගුව ට (දැං ඉතිං නම නොකියවුනු එවුන් හිටපියව් සංතෝසෙං... තව ලිපියක් දෙකක් වැටෙනකං). දැන් මොකද වුනේ? සජ්ජා බෑන්ක් එකේ කසුට්ටා නමින් තියෙනවා රු.90,000 ක තැන්පතුවක්. ඒ බැංකුවටත් අර ආනිසංසෙම හිංදා ඒ ගොල්ලොත් 10% ක් සංචිත තියංටෝනෑ මහ බැංකුවෙ. ඔන්න දැන් මුලින්ම රු.9,000 ක් ඒ විදිහට තිබ්බා කියමුකො. 

දවසක් අපේ ෂෙෆාකි ට හිතෙනවා එයාගෙ සප්තපාදි හෝටලේ පබ් එකක් ඇරලා ගල් බලකාය තීම් ඩ්‍රින්ක් එකක් ඉන්ට්‍රොඩියුස් කොරලා දියුණු කරංට. දැං ගල් අරක්කු ගංට එපෑ එකට. අපි හිතමු පළවෙනි ඉස්ටොක් එක විදිහට රු.75,000 ක් ඕනි වෙනවා කියලා. පොර බොහොම අමාරුවෙං සජ්ජා බෑන්ක් එකේ මැනේජර්ගෙ දොරෙන් ඇතුල් වෙලා ඊට වඩා අමාරුවෙන් එතන තියෙන පුටුවක වාඩි වෙනවා (ඔය කිව්වට මටත් ඔහොම වෙයිද දන්නෑ... නෑ නෑ ඒ පරිමාව අල්ලන්ට බෑ මලාට). එතන හිටං අර බර කටහඬෙං මැනේජර්ගෙං ඉල්ලනවා රු.75,000 ක ණයක් (ෂෙෆාකිට ණය ඕන්නෑ. සමහර රජවරුන්ටත් වඩා සල්ලි තියෙනව උන්නැහැට. අපි නිකමට හිතමු). බෑන්ක් ඔෆ් සජ්ජා ඩි පඩංගුවත් ඇවිල්ලා මේ රටේ සාමාන්‍ය බැංකුවලට වඩා අපගමණය වුනු එකක්. ඒ කියන්නේ ණය දෙනවා. 

සජ්ජා බැංකුව ක්ෂණිකව ණයක් දෙනවා ෂෙෆාකිට. ෂෙෆාකි යනවා ගස්ලබ්බා සහ පුත්‍රයෝ (පිරිසිදු රට බීම තොගමිලට සපයන්නෝ) කියන ඩිස්ට්‍රිබියුසොං ඒජන්සියට, ගල් බෝතල් හැත්තෑ පහක් විතර ගංට. ගිහිං ණයට ගත්ත රු.75,000 ගස් ලබ්බා සහ පුත්‍රයංට දීලා බොටල්ස් ටික ගෙනත් ඒවට අන්නාසියි, ඇපලුයි කපලා දාලා බ්ලෙන්ඩර් කර කර දෙනවා (නෑ...නෑ... මාතලංට නෙමේ. ඌ බොයි ගල් මේං කියලා) පාරිබෝගිකයංට. 

දැං, ගස්ලබ්බා සහ පුත්තරයෝ තමංට ලැබුණු රු.75,000 දානවා ගෙනිහිං...කොහේද? (මං දන්නවා දැන් සමහරුන්ගෙ ලබ් ඩබ්) මනා ඩි පිංටාරු බෑන්ක් එකට. දැං අර රටබීම නියෝජිතයා නමිං මනා බෑන්ක් එකේ තැන්පතුවක් තියෙනවා රු.75,000 ක. ඒ බැංකුව අර සංචිතය විදිහට රු.7,500 ක් මහ බැංකුවෙ තියලා බලා ඉන්නවා ඉතිරි රු.67,500 ගංට පුණ්‍යවංත ණය අයදුම්කරුවෙක් එනකං.

දැන් මදෑ නේද? ඕක ඔහොම වැල වගේ ඇදි ඇදී යනවා. නියායාත්මකව ඔය මුදල ඉවර වෙන්නෙත් නෑ මුදල් ඒකක මිනුම් නොසලකා හිටියොත්. අපි බලමුද මෙච්චර වෙලා සිද්ද වෙච්ච සංගෙඩියෙ පොරතිපලේ....?



ඕං බලාපල්ලකො ඉතිං... මුදල් මැවිල නැද්ද කියලා. මෙන්ඩා, කසුට්ටා සහ ගස්ලබ්බා නමින් තැන්පතු තියෙනවා බැංකු තුනක එකතුව රු.265,000 ක්. බැංකු තුනේ සංචිත තියෙනවා එකතුව රු.26,500 ක්. ණය තියෙනවා දෙන්නෙක්ගෙන් විතරක් රු.165,000 ක්. තව ණයට දෙන්ට බලාගෙන ඉන්නවා රු.73,500 ක්. ඒ පැත්තත් එකතුව රු.265,000 හිංදා ට්‍රයල් බලන්ස් බැලන්ස් ඈ... මොනා වුණත් රු. 530,000 ක වත්කම් හා වගකීම් දැනටම කීප පොලක බැලන්ස් ෂීට් වල තියෙනවා. 

මේ සේරම වුනේ මොකෙංද? මෙන්ඩගෙ අර රු. ලක්සෙං. ඒකනෙ මං කියන්නෙ ඕකා හිත හොඳ එකා කියලා. (මෙන්ඩෝ........... උඹ ඔහේ ඉන්නව නේද?)

මං මේ විස්තර කලේ මුදල් මැවීමේ වඩාත් ප්‍රචලිත සහ ප්‍රමුඛතම ඉට්ටැයිල් එක වන වාණිජ බැංකු විසින් මුදල් මැවීම ගැන. මේකෙ අවුල් තැන් තියෙනවනං කියංට මං ලෙහල දෙඤ්ඤං.

නොදැනිම හෙන ගොඩක් ලියවිලානෙ.... හති බොලව්... පස්සෙ උත්තර දෙංට එඤ්ඤංකො ඈ...

ඔබ සැමට වැඩි වැඩියෙන් මුදල් මැවේවා!